اخبار سازمان های غیردولتی ایران

در این سایت خبرهای فعالیت های سازمان های غیردولتی ایران منتشر می شود. این وب لاگ با تلاش خانه فرهنگ و توسعه پایدار و به همت سعید نوری نشاط اداره می گردد. با ارسال اخبار انجمن های خود، در غنی تر ساختن این وب لاگ و اطلاع رسانی کمک نمایید

تشکل های غیردولتی و برنامه چهارم توسعه

سعید نوری نشاط

 برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران اساس برنامه ریزی کشوری برای نیل به چشم انداز بیست ساله ایران است. برنامه ریزی دولت در طی چهار سال آینده بر اساس راهبردهای این برنامه صورت می گیرد و کلیه دستگاه های دولتی موظف به اجرای آن هستند. این نکته بسیار مهم است که اجرای بسیاری از بخش های این برنامه با همکاری و مشارکت تشکل های غیردولتی صورت می گیرد و در این صورت ضرورت دارد که تشکل های غیردولتی از این برنامه شناخت کافی داشته باشند. آنچه که در اینجا آمده است مقدمه ای است برای اینکه تشکل ها بتوانند مواد مرتبط را بشناسند و بتوانند آن طور که باید، نقش آفرینی موثری در جهت تحقق برنامه چهارم توسعه کشور داشته باشند.

 

در برنامه چهارم توسعه کشور نقش تشکل های غیردولتی به صورت های مختلف دیده شده است. در موادی از این برنامه مشارکت این تشکل ها به طور روشنی ذکر شده است و در مواردی دیگر به توانمندسازی و حمایت از تشکل های غیردولتی اشاره شده است. در عین حال عرصه های بسیاری نیز وجود دارند که هر چند در برنامه چهارم توسعه از تشکل های غیردولتی ذکری به میان نیامده است ولی از جمله مواردی است که تشکل های غیردولتی می توانند در آن حوزه ها نقش آفرین باشند  و برای نمونه به نظارت اجرای برنامه های دولتی بپردازند. در عین حال مواردی نیز در برنامه وجود دارد که که اشاره مستقیمی به تشکل های غیردولتی نشده است اما با اشاره به موضوع مشارکت مردمی به صورت غیرمستقیم از آن ها یاد شده است.

 

لازم است توضیح داده شود که جهت گیری اصلی برنامه پنج ساله چهارم (در چارچوب تحقق چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران) تامین رشد پایدار اقتصادی دانایی محور است. این در حالی است که پیش بینی شده است که برنامه پنج ساله پنجم می تواند به تثبیت مبانی رشد اقتصادی و رفاه اجتماعی و برنامه های ششم و هفتم به توسعه مستمر پایدار کشور و تامین عدالت اجتماعی بپردازد. سند برنامه چهارم توسعه کشور با چهار هدف کلی توسعه دانش محور و عدالت محور و در تعامل با جهان، تامین مطمئن امنیت ملی و بازدارندگی همه جانبه، صیانت از هویت و فرهنگ اسلامی - ایرانی و حاکمیت مؤثر و استقرار دولت شایسته تنظیم شده است.

 

پیش از آنکه به مواد مربوط به تشکل های غیردولتی بپردازیم لازم است به این نکته مهم اشاره شود کلمه "غیردولتی" با دو مفهوم در متن قانون به کار رفته است. در برخی از موارد، منظور از بخش غیردولتی، بخش خصوصی می باشد و در موارد دیگر، به مفهوم تشکل های غیردولتی به کار رفته است. در این حالی است که در موادی از قانون، مستقیما به بخش خصوصی اشاره شده است. هر چند به نظر می آید حداقل در یک مورد در خصوص توسعه آموزش های فنی و حرفه ای و علمی و کاربردی به ویژه در مناطق کمتر توسعه یافته (ماده 55 بند ه و ز) منظور از واژه ٌبخش غیردولتیٌ هم بخش خصوصی و هم بخش غیردولتی است.

 

مشارکت تشکل ها در تحقق برنامه

فهرست زیر از متن قانون برنامه چهارم توسعه چهارم استخراج شده است. در این مواد، به طور مشخص به مشارکت تشکل ها در حوزه های مختلف اشاره شده است. در یک مورد فقط به مشارکت مردم اشاره شده است اما مشخص است که این تشکل ها هستند که می توانند زمینه ساز مشارکت مردمی باشد.

 

مسکن سازی

تقویت تعاونی های تولید مسکن، سازمان های خیریه و غیردولتی فعال در بخش مسکن

بند 1 ج ماده 30

حمایت از ایجاد و بهره گیری از مشارکت تشکل ها، انجمن ها و گروه های خیر مسکن ساز برای اقشار آسیب پذیر

بند 1 د ماده 30

توسعه آموزش های فنی و حرفه ای و علمی و کاربردی

نظام حمایت از موسسات و بنگاه های دولتی و بخش غیردولتی، در توسعه آموزش های فنی و حرفه ای و علمی کاربردی به ویژه در مناطق کمتر توسعه یافته.

بند ه ماده 55

بند ز ماده 55

سواد آموزی

تدوین و اجرای طرح راهبردی سوادآموزی کشور، با در نظر گرفتن شرایط جغرافیایی، زیستی، اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف کشور، با رویکرد جلب مشارکت های مردمی و سازمان های غیردولتی به طوری که تا پایان برنامه چهارم، باسوادی افراد حداقل زیر سی سال، به طور کامل تحقق یابد.

بند ی ماده 52

نوسازی مدارس

پیش بینی تسیهلات و امکانات لازم برای نوسازی، مقاوم سازی و استاندارد و متناسب نمودن فضاهای آموزشی به ویژه مدارس دخترانه و تنظیم ساز و کارهای حمایتی از خیرین مدرسه ساز.

بند م ماده 52

فقرزدایی

ارتقای مشارکت نهادهای غیردولتی و موسسات خیریه در برنامه های فقرزدایی و شناسایی کودکان یتیم و خانواده های زیر خط فقر، در کلیه مناطق کشور توسط مدیریت های منطقه ای و حمایت های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی برای افراد یاد شده توسط آنان و دستگاه ها و نهادهای مسئول در نظام تامین اجتماعی.

بند ه ماده 95

مشارکت محلی

اتخاذ رویکرد توانمندسازی و مشارکت محلی، بر اساس الگوی نیازهای اساسی توسعه و تشخیص نیاز توسط جوامع محلی برای ارائه خدمات اجتماعی، از طریق نظام انگیزشی برای پروژه های عمرانی کوچک، متناسب با ظرفیت های محلی از طریق اعمال موارد فوق در سطوح محلی و با جلب مشارکت های عمومی.

بند ح ماده د95

خدمات رسانی به افراد در معرض آسیب های اجتماعی

خدمات رسانی به موقع به افراد در معرض آسیب های اجتماعی با مشارکت سازمان های غیردولتی

بند ه ماده 97

پیشگیری و مبارزه با اعتیاد

تقویت نقش مردم و سازمان های غیردولتی در امر پیشگیری و مبارزه با اعتیاد.

شماره 6 بند ز ماده 97

تهیه طرح توانمندسازی زنان خودسرپرست و سرپرست خانوار

تهیه و تدوین طرح جامع توانمندسازی زنان خودپرست و سرپرست خانوار با همکاری سایر سازمان ها و نهادهای ذی ربط و تشکل های غیردولتی و تصویب آن در هیئت وزیران در شش ماهه نخست سال اول برنامه.

بندی ی ماده 97

خدمات داوطلبانه در عرصه بهزیستی

ساماندهی و توسعه مشارکت های مردمی و خدمات داوطلبانه در عرصه بهزیستی و برنامه ریزی و اقدامات لازم برای حمایت از موسسات خیریه و غیردولتی با رویکرد بهبود فعالیت.

بند ک ماده 97

توسعه فرهنگ دینی

توسعه مشارکت های مردمی در عرصه فرهنگ دینی، برنامه ریزی و اقدام های لازم برای حمایت از هیئت های مذهبی و تشکل های دینی با رویکرد بهبود کیفیت فعالیت ها و پرهیز از خرافات و انحرافات.

بند س، ماده 106

گفت و گوی فرهنگ ها و تمدن ها

بهبود ساختارهای اجرایی و حمایت از تاسیس نهادهای غیردولتی برای تحقق عملی گفت و گوی فرهنگ ها و تمدن ها با رویکرد کاهش تصدی دولت و غیردولتی شدن این فعالیت.

بند ه ماده 110

تبیین و تقویت جایگاه جوانان

به منظور تبیین و تقویت جایگاه جوانان، توصیه شده است که به عنوان خط مشی محوری، از ظرفیت های موجود دستگاه های اجرایی و سازمان های غیردولتی و ظرفیت سازی در کشور استفاده حداکثر شود.

ماده 112

اصلاح ساختار تربیت بدنی و تهیه سند راهبردی نظام جامع توسعه تربیت بدنی

اصلاح ساختار تربیت بدنی، ترویج فرهنگ ورزش، توسعه کمی و کیفی دسترسی به ورزش پرورشی و همگانی و توسعه نظام استعدادیابی از طریق تقویت حضور بخش غیردولتی و نیز تهیه سند راهبردی نظام جامع توسعه تربیت بدنی و ورزش با مشارکت بخش غیردولتی.

ماده 117 و بند الف 1 همین ماده

حق برابر شهروندی در نظام تصمیم سازی، تصمیم گیری و مدیریت اجرایی کشور

توسعه مشارکت همه جانبه همه ایرانیان، بر اساس حق برابر شهروندی، در نظام تصمیم سازی، تصمیم گیری و مدیریت اجرایی کشور.

بند ج ماده 119

به کار گیری جوانان در سازندگی و فعالیت های اجتماعی

به منظور به کار گیری جوانان در سازندگی و فعالیت های اجتماعی، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، شهرداری ها، ده یاری ها، جمعیت هلال احمر و سایر دستگاه های ذی ربط مجازند در اجرای طرح های تملک دارایی های سرمایه ای و خدمات اجتماعی خود از ظرفیت جوانان کشور اعم از تشکل های غیردولتی جوانان و نیروی مقاومت بسیج استفاده نماید.

ماده 126

حمایت از خانواده زندانیان

حمایت از خانواده زندانیان و معدومین از طریق سازمان ها و نهادهای خیریه مردمی و غیردولتی و انجمن های حمایت از زندانیان.

بند ب ماده 132

 

برخی از حوزه های مشارکت پذیر دیگر

در جای جای قانون برنامه چهارم توسعه می توان فضاهای مناسبی را یافت که تشکل های غیردولتی می توانند نقش بسزایی در تحقق اهداف برنامه چهارم توسعه داشته باشند. موارد زیر برخی از نمونه هایی هستند که که تشکل های غیردولتی می توانند در اجرای آن یا تضمین درستی نقش داشته باشند. هر چند که در متن قانون اشاره به مشارکت تشکل های غیردولتی نشده است. در برخی موارد، به نظر می آید که اصولا بدون مشارکت تشکل های غیردولتی موضوع مطروحه غیرقابل اجرا است.

 

·         توانمندسازی مردم در کاربرد فن آوری های کم مصرف (ماده 3، بند 5).

·         تدوین الگوی مصرف بهینه آب برای ترویج فرهنگ صحیح و منطقی مصرف آب (ماده 17، بند ز).

·         هویت بخشی به سیمای شهر و روستا، استحکام بخشی ساخت و سازها، دست یابی به توسعه پایدار و بهبود محیط زندگی در شهرها و روستاها (ماده 30).

·         تدوین برنامه آموزشی ارتقای سلامت و شیوه های زندگی سالم (ماده 52، بند ط).

·         ایجاد فرصت های جدید شغلی برای جوانان (ماده 55، بند الف).

·         طراحی نظام اطلاعات زیست محیطی کشور در سطوح منطقه ای، ملی و استانی (ماده 64، بند ب).

·         تدوین اسناد ملی آمایش سرزمین (ماده 72).

·         تامین امنیت غذا و تغذیه در کشور، تامین سبد مطلوب غذایی و کاهش بیماری های ناشی از سوءتغذیه و گسترش سلامت همگانی در کشور (ماده 84 و بندهای آن).

·         کاهش خطرات و زیان های فردی و اجتماعی اعتیاد، پیشگیری و درمان بیماری ایدز ونیز کاهش بار بیماری های روانی (ماده 86).

·         طراحی و استقرار نظام جامع اطلاعات سلامت شهروندان ایرانی (ماده 88، بند ه).

·         طراحی نظام ارائه حداقل استاندارد خدمات بهداشتی درمانی کشور مبتنی بر سطح بندی خدمات به منظور دسترسی عادلانه مردم به خدمات بهداشتی، درمانی و منطقی نمودن آن متناسب با نیازها در نقاط مختلف کشور (ماده 89).

·         تعیین خط فقر و تبیین برنامه های توانمندسازی متناسب و ساماندهی نظام خدمات حمایت های اجتماعی، برای پوشش کامل جمعیت زیر خط فقر مطلق و نظام تامین اجتماعی، برای پوشش جمعیت بین خط فقر مطلق و خط فقر نسبی و پیگیری و ثبت مستمر آثار برنامه های اقتصادی و .... (ماده 95، بند ج).

·         طراحی برنامه های ویژه اشتغال، توانمندسازی، جلب مشارکت های اجتماعی، آموزش مهارت های شغلی و مهارت های زندگی به ویژه برای جمعیت های سه دهک پایین درآمدی در کشور (ماده 95، بند د).

·         فراهم کردن حمایت های حقوقی، مشاوره های اجتماعی و مددکاری، برای دفاع از حقوق فردی، خانوادگی و اجتماعی فقرا (ماده 95، بند ز).

·         تدوین منشور حقوق شهروندی (ماده 100).

·         توانمندسازی جوانان، زنان، فارغ التحصیلان و سایر افراد جویای کار، در راستای برقراری تعاملات اجتماعی لازم جهت شکل گیری فعالیت واحدهای تعاونی (ماده 102، بند الف).

·         ارتقای بهره وری و توسعه و بهبود مدیریت تعاونی ها (ماده 102، بند ب).

·         تهیه طرح جامع مطالعه و اجرای همگرایی مذاهب (ماده 106، بند ن).

·         ترویج فرهنگ صلح، مفاهمه، عدم خشونت و همزیستی مسالمت آمیز میان ملت ها در مناسبات بین المللی و تحقق گفت و گو میان فرهنگ ها و تمدن ها (ماده 110).

·         تدوین سندهای توسعه ملی استانی (ماده 155).

 

توانمندسازی و حمایت از تشکل های غیردولتی

در برخی از مواد قانون برنامه چهارم توسعه کشور به توانمندسازی، حمایت و گسترش تشکل های غیردولتی اشاره شده است. مهم ترین موضوع در این بخش بحث حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی، ارتقای رضایتمندی عمومی و گسترش نهادهای مدنی است که در ماده 98 قانون برنامه چهارم بحث شده است. متن این ماده به شرح زیر است:

 

دولت مکلف است به منظور حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی، ارتقای رضایتمندی عمومی و گسترش نهادهای مدنی، طی سال اول برنامه چهارم اقدام های ذیل را انجام دهد: الف. تهیه سازوکارهای سنجش و ارزیابی سرمایه اجتماعی کشور. ب. ارائه گزارش سالانه سرمایه اجتماعی کشور و احصای علل و عوامل تاثیرگذار بر آن. ج. تصویب سازوکارهای اجرایی لازم جهت افزایش سرمایه اجتماعی، اعم از اعتماد عمومی، وفاق اجتماعی، قانون گرایی و وجدان فردی و اجتماعی. د. ارزیابی رضایت مندی عمومی به صورت سالانه و انتشار تغییرات آن در اثر عملکرد عمومی حاکمیت . ه. تدوین و تصویب طرح جامع توانمندسازی و حمایت از حقوق زنان، در ابعاد حقوقی، اجتماعی، اقتصادی و اجرای آن در مراجع ذی ربط. ه. تدوین طرح جامع مشارکت ونظارت مردم، سازمان ها، نهادهای غیردولتی و شوراهای اسلامی در توسعه پایدار کشور و فراهم کردن امکان گسترش کمی و کیفی نهادهای مدنی، با اعمال سیاست های تشویقی.

 

اهمیت این ماده در این است که محور اصلی افزایش سرمایه اجتماعی در کشور، تقویت شبکه های مشارکت است و لذا تشکل های غیردولتی سهم فزاینده ای در تقویت این شبکه های مشارکت دارند. چنانکه در بند (ه) همین ماده آمده است، تدوین طرح جامع مشارکت و نظارت مردم، سازمان ها، نهادهای غیردولتی و شوراهای اسلامی در توسعه پایدار کشور به عنوان یک عامل حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی مطرح است. امید است که تشکل های غیردولتی هم بتوانند در فرآیند طراحی این طرح مشارکت داشته باشند.

 

علاوه بر این ماده که بحث مشارکت و نظارت سازمان های غیردولتی را در چارچوب ارتقای سرمایه اجتماعی می بیند، در عین حال، در ماده 100، قانون برنامه چهارم، دولت موظف به تدوین منشور حقوق شهروندی شده است و ذیل همین ماده، وقتی اجزاء این منشور نام برده می شود، حمایت از تشکل های غیردولتی و بویژه تامین آزادی و امنیت لازم برای رشد تشکل های اجتماعی در زمینه صیانت از حقوق کودکان و زنان اشاره شده است.

 

در بحث حقوق بنیادین کار در ماده 101، موضوع حمایت از حق تشکل های مدنی روابط کار، حق سازماندهی و مذاکره دسته جمعی در چارچوب "برنامه ملی توسعه کار شایسته" مطرح شده است و دولت موظف شده است که بر اساس راهبرد سه جانبه گرایی به تدوین چنین برنامه ای تا پایان سال اول برنامه چهارم توسعه بپردازد.

 

همچنین در سرفصل توسعه فرهنگی، در ماده 104 و به ویژه در بند الف آن موضوع فراهم سازی زمینه های بسط مشارکت مردمی و نهادهای غیردولتی و صنفی و حرفه ای در امور فرهنگی و هنری مطرح شده است هر چند مشخص نشده است که این بسط مشارکت چگونه و توسط کدام بخش دولتی صورت می گیرد.

 

در ماده 111، قانون برنامه چهارم نسبت به موضوع حمایت و گسترش سازمان های غیردولتی شفاف تر برخورد می کند و ذیل بند د همین ماده، مطرح شده است که لایحه حمایت از ایجاد و گسترش سازمان های غیردولتی، نهادهای مدنی و تشکل های زنان به مجلس شورای اسلامی تقدیم شود.

 

در ماده 140 نیز به دولت اجازه داده شده است که به منظور توسعه بخش خصوصی و تعاونی و جلب مشارکت تشکل های غیردولتی و سایر بخش های جامعه مدنی در اداره امور کشور و افزایش کارآمدی مدیریت دولتی، در مواجهه با چالش ها و استفاده از فرصت ها و منابع ملی، به ایجاد و توسعه و قانونمندی نهادهای غیردولتی لازم برای توسعه کارآفرینی، ترویج فرهنگ خدمت، توسعه سلامت و شفافیت اداری و حفاظت از محیط زیست و ارتقاء استانداردهای زیست محیطی و سلامت مردم، بر مبنای هدف محوری و مسئولیت پذیری کمک کند و واحدهای سازمانی مناسب برای تقویت و حمایت از بخش غیردولتی، در زمینه های نهادسازی، آموزش، ایجاد تسهیلات، توجیه و رفع موانع اداری در سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و کلیه وزارتخانه ها و سازمان های مستقل دولتی از محل پست های سازمانی موجود ایجاد گردد.

 

نظارت تشکل ها

نظارت تشکل ها بر حسن اجرای برنامه چهارم می تواند به دو شکل صورت گیرد. یکی به صورت نظارت موردی بر اجرای یک یا چند ماده برنامه (مانند نظارت بر شیوه ارائه جایزه ملی بهره وری با استفاده از الگوهای تعالی سازمانی، موضوع بند ج ماده 5 یا نظارت بر کاهش آلودگی هوای تهران، اهواز، اراک، تبریز، مشهد، شیراز، کرج و اصفهان، موضوع ماده 62) یا به صورت نظارت کلی بر اجرای کلی برنامه چهارم توسعه  مانند نظارت بر میزان پیشرفت بر حسب شاخص توسعه انسانی (HDI) و شاخص توسعه انسانی مرتبط با جنسیت (GDI).

 

البته موضوع نظارت بر حسن اجرای برنامه چهارم توسط خود دولت در ماده 157 قانون برنامه چهارم پیش بینی شده است. این نظارت به صورت سالانه و از طریق گزارشی است که رئیس جمهور هر سال به مجلس شورای اسلامی ارائه می دهد و در این ارتباط سازمان مدیریت و برنامه ریزی موظف است مطابق ماده 158 به منظور ارزیابی میزان پیشرفت کشور در چارچوب موازین چشم انداز و سیاست های کلی نظام، شاخص های مربوط را متناسب با شاخص های بین المللی تنظیم و مقایسه نماید. هر چند تشکل های غیردولتی به عنوان ناظران غیردولتی میزان پیشرفت کشور می توانند به طور فنی بر نحوه اجرای برنامه چهارم نظارت کنند. پیشنهاد می شود که تشکل های غیردولتی علاقه مند و دارای تجربه در عرصه پایش و ارزشیابی، سازوکاری را برای نظارت بر نحوه اجرای برنامه چهارم توسعه کشور ایجاد کنند.